به گزارش پایگاه خبری اعتبار به نقل از افکارنیوز، محمدباقر نوبخت اضافه کرد: «در ۱۰ ماه گذشته تلاش \r\nکردیم تا با تکمیل دادهها از ۴۰ پایگاه اطلاعاتی، افراد دارای درآمد کافی \r\nرا که یارانه تاثیر زیادی بر زندگی آنها ندارد، شناسایی کنیم که حذف این \r\nافراد به تدریج انجام میشود تا با اعمال دقت کافی، از تبعیض و تنش جلوگیری\r\n شود.» در این زمینه، بررسیهای «دنیای اقتصاد» با استفاده از پژوهشهای \r\nصورت گرفته و مرور تجربیات جهانی، بیانگر این است که تجربه کشور در اجرای \r\nهدفمندی از سال ۱۳۸۹ تاکنون، از لحاظ «پرداخت یکسان به همه» در سطح جهان \r\n«منحصربهفرد» بوده است؛ چراکه در همه کشورها، شناسایی و حمایت از گروههای\r\n هدف، یکی از مسائل اصلی در طرحهای اصلاح بازار انرژی و سیاستهای حمایتی \r\nبوده است.
همچنین، این بررسیها نشان میدهد بدون تدارک جزئیات فنی\r\n و اطلاعات کامل از همه خانوارها، شناسایی دهکها در سطح «جامعه» ساده \r\nنخواهد بود و ممکن است برخی از خانوارها را در ردهبندی درآمدی تا حدود دو \r\nدهک جابهجا کند. «دنیای اقتصاد» در این گزارش، به مرور روشهای شناسایی \r\nخانوارهای هدف در تجربههای جهانی هدفمندی پرداخته و ملاحظات هر یک از این \r\nروشها را مورد بررسی قرار داده است.
بررسی عملکرد طرح پرداخت \r\nیارانه نقدی به خانوارها پس از اصلاح بازار انرژی، بیانگر آن است که شیوه \r\nحمایت از خانوارها در این طرح که با پرداخت نقدی یکسان به همه همراه بود، \r\nروشی مختص ایران بوده است. براساس بررسیهای «دنیای اقتصاد»، در همه \r\nکشورهایی که چنین برنامههایی را به اجرا گذاشتهاند، «حمايت از گروههاي \r\nآسيبپذير» بهعنوان هدف اصلی مطرح بوده است و به همین دلیل، پرداخت نقدي \r\nبهصورتي فراگير، بدون هدفگيري گروه آسيبپذير، بدون اعمال شروطي براي \r\nدريافت يارانه (با هدف گسترش آموزش و بهداشت) و بدون طراحي سازوکاري براي \r\nورود و خروج افراد از جمعیت يارانهبگير، با هيچيک از اهداف برنامههاي \r\nحمايت از خانوار همخواني ندارد. همچنین در شرایط کنونی که طرحهایی مثل حذف\r\n دهکهای برخوردار از دریافت یارانه در دستور کار قرار گرفته است، باید \r\nتوجه شود که بدون آمادهسازی جزئیات فنی و در نبود اطلاعات کامل از همه \r\nخانوارها، شناسایی کامل دهکها در سطح «جامعه» به هیچوجه ساده نخواهد \r\nبود. همچنین به دلیل نزدیک بودن مقدار مخارج در دهکهای میانی، حذف \r\nخانوارها میتواند منجر به جابهجایی آنها تا دو دهک در ردهبندی درآمدی \r\nشود که ممکن است هزینههای اجتماعی در پی داشته باشد.
هدفمندی یارانهها و مساله شناسایی
در\r\n ماههای گذشته موضوع اصلاح وضعیت فعلی اجرای قانون هدفمندی و ابعاد مختلف \r\nاین اصلاح، به یکی از پرسشهای اصلی سیاستگذاران کشور تبدیل شده است. از \r\nجمله این چالشها، این موضوع بوده است که دامنه گروههای مشمول دریافت \r\nیارانه (بهعنوان ابزار حمایتی دولت)، باید از شیوه فعلی یعنی پرداخت یکسان\r\n به همه، به یک شیوه هدفمند تبدیل شود و گروههای هدف، مورد حمایت قرار \r\nبگیرند. در این راستا، نهادهای پژوهشی کشور نیز به بررسی ابعاد این موضوع \r\nپرداختهاند و از جمله، موسسه عالی آموزش و پژوهش مدیریت و برنامهریزی \r\n(موسسه نیاوران) در گزارشهایی، بررسی هدفمندی و مطالعه اصلاح بازار انرژی \r\nرا در دستور کار خود قرار داده است. بر اساس این گزارشها، مشکلاتی مثل عدم\r\n تعادل در عرضه و تقاضا و قیمتگذاری، بازار انرژی ایران را در آستانه \r\nبحران قرار داده و موجب سرایت مشکلات این بخش به حوزههای دیگر مثل بودجه، \r\nمحیط زیست، صنعت و رفاه خانوارها شده است.
در نتیجه، انجام اصلاحات \r\nدر بازار انرژی ضرورتی اصلاحناپذیر و فوری است، ولی این اصلاحات باید با \r\nبرنامههای حمایتی از خانوارهای آسیبپذیر همراه باشد. نکته قابل توجه در \r\nاین مطالعه، این موضوع است که در همه تجربیات جهانی حمایت از خانوارهایک \r\nمساله اصلی، مساله «هدفگیری» (شناسایی و دسترسی به خانوارهای هدف) بوده \r\nاست؛ بهطوریکه فقط ایران بوده که برنامه اصلاح انرژی خود را با پرداخت \r\nنقدی یکسان برای همه همراه کرده است. به همین دلیل، یکی از چالشهای اصلی \r\nسیاستگذاران در حال حاضر باید این پرسش باشد که برنامه حمايت از خانوار \r\nچگونه باید طراحی شود تا اولا هدفگيري نسبتا دقيقي براي شناسايي گروههاي \r\nهدف حمايت داشته باشد؛ ثانيا بتواند آسيبهاي ناشي از افزايش قيمت انرژي را\r\n بر رفاه خانوار برطرف کند و ثالثا بتواند در توانمندسازي خانوارهاي فقير و\r\n خروج آنان از تله فقر نقش موثري ايفا کند.
چرا که در طراحی اولیه \r\nاین برنامه، وضعیت دولت از لحاظ دسترسی به درآمدهای نفتی بالا نسبتا مناسب \r\nبوده و به همین دلیل به نظر میرسد مسائلی مثل «قید بودجه» و در نتیجه، \r\n«تخصیص منابع محدود» چندان در سیاستگذاری دخیل نشده است، ولی در حال حاضر و\r\n با افت منابع، در ایران نیز مشابه سایر کشورهای جهان دولت باید شناسایی \r\nگروههای هدف و حمایت موثر از این گروهها را در دستور کار خود قرار دهد تا\r\n بتواند هدف «کاهش فقر با حداقل بودجه» را تعقیب کند.به گفته محققان، برای \r\nسنجش «منافع» و بازدهی یک طرح هدفگیری، به سه مولفه آن توجه میشود: «هدف» \r\n(تمايل به حداقل کردن فقر يا حداکثر کردن رفاه اجتماعي)، «محدوديت بودجه» \r\n(بودجه دولت برای کاهش فقر) و «هزينه فرصت» (بين تعداد ذينفعان تحت پوشش و\r\n مقدار پول قابل انتقال به ذينفعان). در کنار منافع، هر طرح هدفگیری \r\nهزینههایی نیز خواهد داشت که میتوان آنها را در پنج دسته تقسیمبندی کرد:
۱.\r\n هزينههاي مديريتی: شامل هزينههای «جمعآوري اطلاعات» مانند انجام روش \r\nآزمون ابزاري از خانوادهها يا آماده کردن يک نقشه فقر میشود. هرچه دقت \r\nبيشتري در شناسايي مدنظر باشد، هزينههاي جمعآوري اطلاعات افزايش خواهد \r\nيافت.
۲. هزينههاي خصوصی: شامل هزینههایی مثل «هزینه فرصت» در \r\nشیوههای جبرانی مثل برنامههای کار عمومی؛ یا در مقیاسی کوچکتر، \r\nهزینههای ناشی از اموری مثل «ايستادن در صف» یا هزينههاي نقدي براي کسب \r\nمدارک مورد نياز روش هدفگيري.
۳. هزينههاي غيرمستقيم: ممكن است \r\nخانوادهها رفتار خود را طوري تغيير دهند تا جزو ذينفعان قرار گيرند. براي\r\n مثال، با وجود شرايطي براي حداقل دستمزد، برخي از خانوادهها ممكن است \r\nعرضه نيروي کار خود را کاهش دهند و در نتيجه خود را واجد شرايط دريافت \r\nيارانه کنند یا رفتارهای دیگری مثل افزايش مصرف کالاي يارانهاي شده، تغيير\r\n محل زندگي، مهاجرت، يا تغيير مالكيت دارايي.
۴. هزينههاي اجتماعی:\r\n شناخته شدن خانوارهای فقیر ممکن است برای آنان هزینههای اجتماعی داشته \r\nباشد. اگر خانوادههاي فقير به دليل اين هزينهها از گرفتن يارانهها و \r\nمعرفي خود صرفنظر کنند، کارآيي روش براي رساندن منابع به فقيرترين افراد \r\nکاهش مييابد.
۵. هزينههاي سياسی: طبقه متوسط معمولا از چنین \r\nطرحهایی حمایت میکند، ولی همراهی آنها در تمام مراحل قطعی نیست. به همين \r\nدليل در نظر گرفتن اين هزينهها در يک برنامه کمک اجتماعي ضروري است.
محدودیتهای شناسایی در ایران
یکی\r\n از مهمترین چالشهای برنامه حمایتی کنونی دولت در ایران، مساله شناسایی \r\nخانوارهای نیازمند است که برای آن طرحهایی مثل «حذف سه دهک برخوردار» از \r\nدریافت یارانه، مطرح شده است، ولی این طرحها در مورد جزئیات فنی مکانیزم \r\nشناسایی و حذف خانوارهای غیرنیازمند، سکوت کردهاند. گزارش ارائه شده از \r\nسوی موسسه نیاوران، تاکید میکند که در شناسایی خانوارها، نباید «سادگي \r\nدهکبندي خانوارها در يک «نمونه» به امكان تعيين دهک خانوارها در سطح \r\n«جامعه» تعبير شود.»
بر اساس این پژوهش، ثابت شده است که خانوارهاي \r\nدو دهک اول (۲۰ درصد نیازمند جامعه) قطعا نيازمند حمايتند؛ اما مشكل اصلي \r\nاينجا است که سياستگذار نميداند کدام يک از خانوارهاي جامعه در دهک اول \r\nقرار دارند. به عبارت ديگر، معيار دهک يک «معيار آماري» است که براي انجام \r\n«تحليلهاي نظري مبتني بر نمونه» قابلاستفاده است؛ اما براي تعيين دهک \r\nخانوارهاي جامعه، به اطلاعات درآمد و مخارج تکتک خانوارهاي جامعه نیاز \r\nاست، ولی دسترسي به اين اطلاعات عملا وجود ندارد و تهيه آن نيازمند صرف \r\nزمان و هزينه زيادي است. این بررسی نشان میدهد که براي دهکهاي ۱ و ۲ شهري\r\n و روستايي، بيش از ۳۰ درصد هزينههاي خانوار در سال ۱۳۹۱ از طريق يارانه \r\nنقدي ۴۵ هزار توماني تامين شده است؛ بنابراین در صورتي که خانوار مستحقي به\r\n اشتباه متمكن تلقي شود، این خانوار سهم قابل توجهي از مخارج خود را از دست\r\n خواهد داد. همچنین، یک نکته قابل توجه در این یافتهها توجه به این موضوع \r\nاست که خانوارهای زیرمجموعه صدکهاي ۴۰ تا ۹۰، از نظر هزينهاي شباهت بسيار\r\n زيای به هم دارند؛ بنابراین علاوهبر دشواري شناسايي خانوارها، حتي در \r\nصورت امكان شناسايي دقيق و بدون خطا، حذف بخشي از خانوارهاي واقع در این \r\nصدکها منجر به جابهجايي صدکها و بروز هزينههاي اجتماعي ميشود.
جابهجایی دهکها با فرض شناسایی دقیق
براي\r\n درک بهتر چالش استراتژي حذف خانوارها، میتوان يک سناريوي فرضي براي حذف \r\nرا در نظر گرفت که در آن يارانه سه دهک بالا حذف و منابع حاصله به يارانه \r\nسه دهک پايين اضافه شود. در این سناریو، بهواسطه اختلاف اندک هزينههاي \r\nخانوار در بين صدکها، خانوارهاي سه دهک پايين بر اثر افزايش يارانه \r\nدريافتي، در ردهبندی گروههاي درآمدي در حدود دو دهک ارتقا مييابند. \r\nهمچنين حذف خانوارهاي سه دهک بالا منجر به جابهجايي يک دهک در مرز دهکهاي\r\n هفت و هشت (در قسمت بالاي توزيع) خواهد شد. اين به آن معني است که اجراي \r\nسناريوي ياد شده در مجموع به جابهجايي رفاهي ۲۰ ميليون نفر منجر خواهد شد.
این\r\n موضوع نشان میدهد که چالش اصلي يافتن يک مرز درآمدي جداکننده ميان \r\nگروههاي مختلف درآمدي است تا بر اساس آن مرز، از گروههاي پایين درآمدي \r\nحمايت شود. از آنجا که هدف اين است که اين مرز جداکننده، خانوارها را به \r\nنحوي تفكيک کند که حمايتهايي که بر اساس آن انجام ميشود موجب انتقال \r\nخانوارها به گروههاي بالاتر درآمدي نشود، به نظر ميرسد اختلاف ميانگين \r\nمخارج کل صدکهاي بالايي با صدکهاي پاييني در محل برش نبايد عدد کوچكي \r\nباشد. بر اساس محاسبات صورت گرفته در این بررسی، وضعيت رفاهي حدود ۶۸ \r\nميليون نفر از جمعیت کشور به گونهاي است که در مقايسه با سه صدک بالا و \r\nپايين خودشان تفاوت معناداري ندارد و در صورت تغییرات جزئی در درآمد، امکان\r\n جابهجایی آنها تا حدود دو دهک در ردهبندی دهکهای درآمدی وجود خواهد \r\nداشت. بنابراين حذف برخي از خانوارها در دهکهای میانی، با پیچیدگیهای \r\nزيادي همراه است.
ارزیابی، طبقهبندی یا ترجیحات؟
مطالعه\r\n انجام شده از سوی موسسه عالی آموزش و پژوهش مدیریت و برنامهریزی، هدف \r\nواحد و مشترک همه روشهای «هدفگیری» را «شناسایی صحيح و موثر خانوارهاي \r\nفقیر» دانسته و بر این مبنا، روشهای هدفگیری را به سه گروه کلی تقسیم کرده\r\n است: روشهاي مبتني بر ارزيابي فردي (Individual Assessment)، روشهاي \r\nطبقهبندي کردن (Categotical ) و روشهاي انتخاب بر اساس ترجيحات فرد \r\n(Self-Selection).
الف- روشهاي مبتني بر ارزيابي فردي: در این روش\r\n یک مقام (معمولا یک کارمند دولت)، بهطور مستقيم خانواده يا فرد را \r\nارزيابي و تعيين ميکند که آيا متقاضي واجد شرايط است يا خير. اين روش \r\nدشوارترين روش هدفگيري است.
بهترين روش در این حوزه، «روش طلايي \r\nارزيابي» ناميده ميشود که در آن، اطلاعات (تقريبا) کامل درآمد یا ثروت \r\nخانوارها جمعآوري ميشود، سپس اطلاعات جمعآوري شده با منابع مستقل، از \r\nجمله فيش حقوقي يا پرونده ماليات بر درآمد و اموال مقايسه میشود. اين روش \r\nنيازمند وجود اطلاعات قابل اثبات در جامعه و همچنين ظرفيت اداري براي \r\nپردازش اين اطلاعات و بهروزرساني مستمر و به موقع آن است.
به دلیل\r\n وجود این پیشنیازها، استفاده از روش طلایی ارزیابی فردی در کشورهای در \r\nحال توسعه و فقیر بسیار نادر است. اما سازوکارهای ارزیابی فردي ديگري نيز \r\nوجود دارد که به دشواري روش طلايي نيست. سه مورد ديگر از روشهاي مبتني بر \r\nارزيابي فردي عبارتند از: آزمون ابزاري، ارزيابي فردي با «ابزار نمايه»، \r\nارزيابي براساس اطلاعات از گروههاي محلي.
ب- روشهای مبتنی بر \r\nطبقهبندی: در اين روش، همه افرادي که در يک دسته مشخص مانند گروه سني خاص \r\nيا منطقه خاص قرار دارند، واجد دريافت يارانه شناخته ميشوند. در اين روش،\r\n واجد شرايط بودن براساس ويژگيهايي از فرد يا خانوار تعيين ميشود که \r\nنسبتا آسان قابل مشاهده است و به سختي ميتوان با دستكاري يا دروغ، آنها را\r\n تغيير داد. «سن»، «جنسيت»، «قوميت»، «مالكيت زمين»، «ترکيب جمعيتي» يا \r\n«موقعيت جغرافيايي» نمونههاي معمول استفاده شده در اين روش است که به \r\nراحتي ميتوان آنها را بررسي کرد. افراد مسن و کودکان، دو گروه بسيار شايع \r\nدر دريافت يارانهها براساس اين روش هستند.
پ- روشهای انتخاب \r\nبراساس ترجیحات فرد: در اين برنامه، پرداخت يارانه براي همه در نظر گرفته \r\nميشود، اما ابعاد يارانه طوري طراحي ميشود که فقيرترين افراد/خانوار \r\nتشويق به استفاده شوند و ثروتمندان تمايلي به دريافت نداشته باشند و \r\nبهصورت خودکار غربال شوند. اين برنامهها ممكن است شامل موارد زير باشند: \r\n«ارائه شغلهايي با دستمزد پايين که فقط افراد با هزينه-فرصت کم حاضر به \r\nپذيرش آن باشند»، «محدوديت در پرداخت بهصورتي باشد که مستلزم حضور در محل \r\nخاص و زمان خاص باشد و مثلا نياز به ماندن در صف داشته باشد»، «عرضه کالاها\r\n يا يارانههايي با ويژگي کالاي پست، مانند گندم يا برنج کمکيفيت» و «محل \r\nعرضه خدمات در مناطقي باشد که فقرا تمرکز بيشتري دارند (درمانگاه يا \r\nمدرسهاي در محلهاي فقير) تا ثروتمند ناچار باشد هزينههاي بالاتر (خصوصي و\r\n اجتماعي) براي دسترسي به آنجا بپردازد.»
روش ابزار-نمایه
در\r\n روش ابزار-نمايه (proxy means) که یکی از روشهای اصلی هدفگیری از نوع \r\n«ارزیابی» است و در کشوری با مختصات ایران نیز قابل اجراست، هدف، تشخيص \r\nخصوصيات بارز خانوارهاي دهکهاي پايين با استفاده از تحليل دادههاي موجود \r\nاست. با ترکيب اين خصوصيات، ابزاري برای نمايان ساختن خانوارهاي هدف به دست\r\n ميآيد. هر قدر خصوصيات يادشده بيشتر منحصر به دهکهاي پايين باشد و تشخيص\r\n آنها نيز کم هزينهتر باشد، روش ابزار-نمايه کارآتر خواهد بود. بر اين \r\nاساس، شماري از خصوصيات خانوار را که قابل استفاده در اين روش باشد، \r\nمیتوان معرفی کرد. مواردی مثل «بيسوادي سرپرست»، «اشتغال سرپرست»، «تعداد\r\n فرزنداني که در سن تحصيل دانشآموز نيستند» و «جنسيت سرپرست خانوار» را \r\nميتوان بهعنوان شاخصهاي متمايزکننده خانوارهاي هدف مورد توجه قرار داد.
در\r\n بین این موارد، خصوصیتهایی مثل «باسوادي سرپرست خانوار» و «تعداد فرزندان\r\n دانشآموز در سن تحصيل» خصوصيات خانوارهاي دهک پايين را با خطاي کمتري \r\nشناسايي میکند؛ اما خصوصیتهایی مثل «جنسیت» یا «اشتغال» سرپرست خانوار \r\nممكن است با خطای «شمول خانوارهاي متمكن در طرح حمايتي» همراه شود. \r\nبنابراين اگرچه يكي از خصوصيات خانوارهاي دهک اول (دهک فقیر)، درصد بالاي \r\nخانوارهاي با سرپرست زن و با سرپرست بيكار است، نبايد در شناسايي گروه هدف \r\nصرفا به اين دو ويژگي اکتفا کرد.
روشهای شناسایی در جهان
بر\r\n اساس مطالعات صورت گرفته، در حالي که هر يک از کشورهاي جهان برنامههاي \r\nحمايتي بسياري را اجرا کردهاند، بيشتر آنها به مستند کردن تنها يک برنامه \r\nپرداختهاند. با توجه به اطلاعات موجود، اگر برنامههاي حمايتي بر اساس روش\r\n هدفگيري مقايسه شوند، اولين نكته قابل توجه اين است که در برنامههاي \r\nحمايتي ترکيبي از روشهاي هدفگيري استفاده شده است. بهعنوان مثال، در ۱۲۲\r\n برنامه حمایتی که در ۵۴ کشور جهان اجرا شد (بر اساس پژوهش دیوید کودی و \r\nدیگران)، ۲۵۳ روش مختلف هدفگيري استفاده شده است. روش طبقه بندي \r\nجغرافيايي، هدف قرار دادن کودکان، آزمون ابزاري و هدف قرار دادن سالمندان \r\nبه ترتيب مرسومترين روشهاي هدفگيري بودهاند. این بررسی نشان میدهد در \r\nمناطق مختلف جغرافيايي روشهاي هدفگيري متفاوتي محبوبيت دارند. بسياري از \r\nبرنامههاي حمايتي شرق اروپا و آمريكاي لاتين از روش هدفگيري «آزمون \r\nابزاري» و «ابزار نمايه» استفاده کرده اند که ظاهرا ميراث دوران \r\nبرنامهريزي متمرکز در شرق اروپا است. در خاورميانه و شمال آفريقا، اجرای \r\nبرنامههاي متعدد يارانههاي مواد غذايي توضيح ميدهد که چرا روشهاي \r\nانتخاب براساس «ترجيحات فرد»، در این مناطق غالب است. در کشورهاي آمريكاي \r\nلاتين از طبقهبندي جغرافيايي استفاده شده است، اما معمولا ترکيب «ارزيابي \r\nفردي» و «هدف قرار دادن کودکان» مورد استفاده بوده است. در جنوب آفريقا \r\nطبقهبندي جغرافيايي بيش از ديگر روشها مورد استقبال قرار گرفته است.
همچنين\r\n نتايج نشان ميدهد برنامههايي که گروه هدف آن کودکان بودهاند، در هدف \r\nقرار دادن افراد فقير بسيار موفقتر از برنامههايي عمل کردهاند که گروه \r\nهدف آن سالمندان بودهاند. البته در برخي از برنامههاي حمايتي، روشهاي \r\nخاصي از هدفگيري به کار گرفته شدهاند. براي مثال، در برنامههاي کار \r\nعمومي، روش طبقهبندي جغرافيايي يا شناسايي فرد به کار گرفته شده است.
ارسال نظر
پس از بررسی تحریریه منتشر میشود.